? Noktalama işaretleri KPSS çıkmış sorular Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS'de sıkça karşılaşılan noktalama işaretleri sorularını daha kolay çözebilmeniz için temel kuralları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Test 1'de karşınıza çıkabilecek başlıca noktalama işaretlerini ve kullanım alanlarını ele alacağız.
? Nokta (.)
Nokta, tamamlanmış cümlelerin sonuna konan en temel noktalama işaretidir. Ayrıca birçok kısaltmanın ve sayının yazımında da önemli görevler üstlenir.
- Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur: "Bugün hava çok güzeldi."
- Bazı kısaltmaların sonuna konur: "Dr. (Doktor)", "Mah. (Mahalle)" (Ölçü birimlerinde ve T.C., T. gibi kısaltmalarda kullanılmaz.)
- Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır: "2. (ikinci)", "III. (üçüncü)"
- Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları ayırmak için kullanılır: "29.05.1453"
- Saat ve dakika arasına konur: "09.05"
- Dört ve dörtten çok rakamlı sayılarda, sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayırarak yazılır: "1.250.000"
⚠️ Dikkat: Üslü sayılarda veya yüzde işaretinden önce nokta kullanılmaz. (Örn: %10 değil, %10 doğru)
? Virgül (,)
Virgül, Türkçede en sık kullanılan ve en çok kuralı olan noktalama işaretidir. Cümle içinde anlam karışıklığını önlemek, sıralı ifadeleri ayırmak gibi birçok görevi vardır.
- Sıralı eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır: "Pazardan elma, armut, muz aldım."
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır: "Geldim, gördüm, yendim."
- Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır: "Ahmet, dün akşamki toplantıda önemli bir konuyu gündeme getirdi."
- Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır: "Babam, en sevdiğim insan, beni her zaman destekler."
- Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur: "Akşam, yine akşam, yine akşam..."
- Kabul, ret, teşvik bildiren kelimelerden sonra kullanılır: "Evet, buraya gelebilirsin."
- Hitaplardan sonra kullanılır: "Sevgili Öğrenciler,"
- Tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerinden sonra kullanılır: "Yarın gelirim," dedi.
- Sayıların yazılışında kesirleri ayırmak için kullanılır: "$3,14$"
⚠️ Dikkat: "Ve, veya, ya da" gibi bağlaçlardan önce veya sonra virgül kullanılmaz. Tekrarlı bağlaçlar arasına da virgül konmaz (Ne şiş yansın ne kebap).
? İpucu: Virgülün olmadığı yerde anlam karışıklığı oluyorsa, virgülün gerekli olduğunu düşünebilirsiniz. (Örn: "Genç, doktora baktı." vs "Genç doktora baktı.")
? Noktalı Virgül (;)
Noktalı virgül, virgülden daha güçlü, noktadan daha zayıf bir duraklama işaretidir. Genellikle cümle içindeki karışıklığı gidermek veya ögeleri gruplandırmak için kullanılır.
- Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır: "Erkek çocuklara Ali, Can, Emre; kız çocuklara Ayşe, Elif, Zeynep adları verildi."
- Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır: "At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır."
- İkiden fazla eş değer ögeleri bulunan cümlelerde özneden sonra virgül yerine noktalı virgül kullanılabilir (anlam karışıklığını önlemek için): "Yeni usul şiirimiz; zevksiz, köksüz, acemice görünüyordu."
? İpucu: Noktalı virgülün kullanıldığı yerlerde genellikle birden fazla virgül de bulunur. Eğer virgül yetersiz kalıyorsa, noktalı virgüle geçiş yapmayı düşünebilirsiniz.
? İki Nokta (:)
İki nokta, kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek cümlelerin sonuna konur. Ayrıca doğrudan alıntılardan önce de kullanılır.
- Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur: "Milli Edebiyat Dönemi'nin önemli temsilcileri şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul."
- Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur: "Bu kararın nedeni çok basitti: Yeterli kaynak yoktu."
- Doğrudan alıntılardan önce kullanılır: "Atatürk şöyle demiştir: 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.'"
- Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konur: "Bilge Kağan (eski Türkçede):"
- Genel ağ adreslerinde kullanılır: "http://www.tdk.gov.tr"
- Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: "$50:2 = 25$"
⚠️ Dikkat: İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar. Ancak örnekler sıralanıyorsa ve bunlar cümle niteliğinde değilse küçük harfle başlar.
? Üç Nokta (...)
Üç nokta, tamamlanmamış düşünceleri, alıntılardaki eksik kısımları veya söylenmek istenmeyen kelimeleri belirtmek için kullanılır.
- Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur: "Bir varmış bir yokmuş..."
- Kaba sayıldığı için veya başka bir nedenden dolayı söylenmek istenmeyen kelimelerin yerine konur: "Araba tamirciye gitti, usta 'Bu araba ... olmuş!' dedi."
- Alıntılarda başta, ortada veya sonda atlanılan kelime veya bölümlerin yerine konur: "...derken zaman geçti ve her şey değişti."
- Sözün bir yerde kesilerek geri kalanının okuyucunun hayal gücüne bırakıldığını göstermek için kullanılır: "Sana dün bir tepeden baktım aziz İstanbul!..."
- Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta kullanılır: "Ne kadar da güzel!... Nasıl yani?.."
? İpucu: Üç nokta, genellikle bir kesintiyi veya eksikliği ifade eder. Tam bir cümle bitişi yerine, bir devamlılık veya eksiklik hissi verir.
? Soru İşareti (?)
Soru işareti, soru anlamı taşıyan cümle veya sözlerin sonuna konur. Ayrıca kesin olmayan bilgileri belirtmek için de kullanılır.
- Soru eki veya sözü içeren cümle veya sözlerin sonuna konur: "Ne zaman geleceksin?"
- Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır: "Yunus Emre (1238?-1320)"
- Tek başına soru anlamı taşıyan kelimelerden sonra da kullanılabilir: "Adınız? Telefon numaranız?"
⚠️ Dikkat: İçinde soru anlamı taşıyan bir sözcük olsa bile, cümle soru sormuyorsa (örneğin, bir açıklama yapıyorsa) soru işareti konmaz. "Nereye gideceğini bilmiyorum." (Burada soru işareti gelmez, çünkü cümle bir bildirimdir.)
? Ünlem İşareti (!)
Ünlem işareti, sevinç, acı, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin veya seslenmelerin sonuna konur. Ayrıca alay veya küçümseme anlamı katmak için de kullanılır.
- Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur: "Ne mutlu Türk'üm diyene!", "Eyvah, anahtarımı unuttum!"
- Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur: "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!"
- Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra parantez içinde kullanılır: "Çok akıllı (!) olduğunu düşünüyor."
? İpucu: Ünlem işareti, genellikle cümlenin duygusal yoğunluğunu artırır. Eğer bir cümlede güçlü bir duygu ifadesi varsa, ünlem kullanmayı düşünebilirsiniz.
? Tırnak İşareti (" ")
Tırnak işaretleri, başkasına ait sözleri doğrudan aktarmak, özel olarak vurgulanmak istenen kelimeleri belirtmek veya eser adlarını göstermek için kullanılır.
- Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır: "Atatürk 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' demiştir."
- Özel olarak vurgulanmak istenen sözler tırnak içine alınır: "Bu derste 'noktalama işaretleri' konusunu işleyeceğiz."
- Cümle içerisinde eser adları ve yazı başlıkları tırnak içine alınır: "Yahya Kemal'in 'Sessiz Gemi' şiiri çok sevilir."
- Tırnak içine alınan sözlerden sonra gelen noktalama işaretleri (nokta, soru işareti, ünlem vb.) tırnak içinde kalır.
⚠️ Dikkat: Tırnak içine alınan sözden sonra bir açıklama yapılıyorsa (dedi, sordu vb.), bu sözden önce virgül veya iki nokta kullanılabilir. Ancak tırnak içindeki cümle tamamlanmışsa, tırnak kapatılır ve sonraki sözcük küçük harfle başlar.
? Yay Ayraç ( )
Yay ayraç, cümledeki anlamı tamamlayan veya ek bilgiler veren ifadeleri belirtmek için kullanılır. Bu ek bilgiler, cümlenin ana akışını bozmadan sunulur.
- Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır: "Anadolu kentlerini (köylerini de) gezdim."
- Özel veya cins isme ait ek, ayraçtan önce yazılır: "Yunus Emre'nin (1240?-1320) şiirleri..."
- Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır: "İhtiyar (Yavaşça ayağa kalkar) — Ne dedin?"
- Alıntıların yapıldığı eseri veya yazarı göstermek için kullanılır: "Şiirlerimde hece ölçüsünü kullandım. (Mehmet Akif Ersoy)"
- Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını belirtmek için soru işaretiyle birlikte kullanılır: "1496 (?) yılında doğan Fuzuli..."
- Bir sözün alaylı veya kinayeli olduğunu belirtmek için ünlem işaretiyle birlikte kullanılır: "Çok zeki (!) bir öğrenci."
? İpucu: Yay ayraç içindeki bilgi çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece ek bir detay eksik kalır.
? Kısa Çizgi (-)
Kısa çizgi, kelimeleri hecelerine ayırmak, ekleri göstermek, sayılar arasında aralık belirtmek ve bazı birleşik kelimelerde kullanılır.
- Satır sonuna sığmayan kelimeleri bölmek için kullanılır: "Öğrenciler, derslerini düzenli bir şekilde ta-kip ediyorlardı."
- Kelimelerin köklerini, gövdelerini ve eklerini ayırmak için kullanılır: "gel-mek", "oku-du"
- Heceleri göstermek için kullanılır: "a-ra-ba", "öğ-ren-ci"
- Sayılar arasında "arasında, ve, ile, ila, ...-den ...-e" anlamlarını vermek için kullanılır: "Türkçe-Almanca Sözlük", "1990-2000 yılları"
- Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır: "$50 - 20 = 30$"
- Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kullanılır: "$-5$ derece"
⚠️ Dikkat: Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kısa çizgi yerine virgül veya yay ayraç tercih edilmelidir. Kısa çizgi bu amaçla kullanıldığında anlam karışıklığına yol açabilir.
? Uzun Çizgi (—)
Uzun çizgi, yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Konuşma çizgisi olarak da bilinir.
- Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır:
— Ne zaman geleceksin?
— Yarın.
- Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.
? İpucu: Uzun çizgi, daha çok edebi metinlerde, özellikle diyaloglarda karşımıza çıkar. Kısa çizgi ile karıştırmamak gerekir; kısa çizgi daha çok kelime içi veya sayı aralıkları içindir.
