Akkız çiçeği (Mirabilis jalapa) genellikle akşam saatlerinde açıp sabah kapanır. Bu hareket için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Uyaranın yönüne bağlı olduğu için nasti hareketidir
B) Uyaranın yönüne bağlı olmadığı için tropizma hareketidir
C) Uyaranın yönüne bağlı olmadığı için nasti hareketidir
D) Uyaranın yönüne bağlı olduğu için tropizma hareketidir
Sevgili öğrenciler, bitkilerde görülen hareketler, uyaranın yönüne bağlı olup olmamasına göre iki ana kategoriye ayrılır: tropizma ve nasti hareketleri. Bu soruyu doğru çözebilmek için bu iki kavramı iyi anlamamız gerekiyor.
- Tropizma Hareketleri: Bitkilerin uyaranın yönüne bağlı olarak gösterdiği yönelim hareketleridir. Yani, bitki uyaranın geldiği yöne doğru veya ondan zıt yöne doğru büyür veya hareket eder. Örneğin, bir bitkinin ışığa doğru büyümesi (fototropizma) veya köklerinin yer çekimi yönünde büyümesi (geotropizma) tropizma hareketleridir. Burada hareketin bir yönü vardır ve bu yön, uyaranın yönüyle ilişkilidir.
- Nasti Hareketleri: Bitkilerin uyaranın yönüne bağlı olmadan gösterdiği hareketlerdir. Uyaranın şiddeti veya varlığı/yokluğu hareketi tetikler, ancak uyaranın hangi yönden geldiği hareketin yönünü belirlemez. Hareket genellikle turgor basıncındaki değişikliklerle gerçekleşir ve bitkinin belirli bir kısmının açılıp kapanması, yukarı kalkıp aşağı inmesi gibi şekillerde görülür. Örneğin, küstüm otunun dokunmaya karşı yapraklarını kapatması (sismonasti) veya bazı çiçeklerin gündüz açılıp gece kapanması (fotonasti/termonasti) nasti hareketleridir.
Şimdi Akkız çiçeğinin (Mirabilis jalapa) hareketini inceleyelim:
- Akkız çiçeği akşam saatlerinde açıp sabah kapanır. Buradaki uyaran, ışığın varlığı veya yokluğu (gece-gündüz döngüsü) veya sıcaklık değişimidir.
- Çiçeğin açılıp kapanması, ışığın hangi yönden geldiğine (örneğin doğudan mı, batıdan mı) bağlı değildir. Çiçek sadece ışık koşulları değiştiğinde açılır veya kapanır. Bu bir yönelim hareketi değil, bir açılma-kapanma hareketidir.
- Bu durum, nasti hareketlerinin temel tanımına uyar: "uyaranın yönüne bağlı olmadan gerçekleşen hareket".
Şimdi seçenekleri değerlendirelim:
- A) Uyaranın yönüne bağlı olduğu için nasti hareketidir: Bu ifade çelişkilidir. Eğer uyaranın yönüne bağlıysa nasti olamaz.
- B) Uyaranın yönüne bağlı olmadığı için tropizma hareketidir: Bu ifade de çelişkilidir. Eğer uyaranın yönüne bağlı değilse tropizma olamaz.
- C) Uyaranın yönüne bağlı olmadığı için nasti hareketidir: Bu ifade, nasti hareketinin tanımına ve Akkız çiçeğinin hareket şekline tamamen uymaktadır. Çiçeğin açılıp kapanması, ışığın geldiği yöne göre değil, ışığın varlığına/yokluğuna göre gerçekleşir.
- D) Uyaranın yönüne bağlı olduğu için tropizma hareketidir: Akkız çiçeğinin hareketi uyaranın yönüne bağlı değildir ve bir yönelim hareketi değildir, bu nedenle tropizma değildir.
Bu açıklamalar ışığında, Akkız çiçeğinin hareketi uyaranın yönüne bağlı olmadığı için bir nasti hareketidir.
Cevap C seçeneğidir.
