1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede oynuyorlar.
B) Annem yemek pişiriyor.
C) Öğrenciler sınavda başarılı oldular.
D) Kitaplarını düzenli okuyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Büyük ünlü uyumu, Türkçede kelimelerin ses uyumunu sağlayan önemli bir kuraldır. Bu kurala göre, bir kelimedeki tüm ünlüler ya kalın (a, ı, o, u) ya da ince (e, i, ö, ü) olmalıdır. Ekler de genellikle kendinden önceki hecenin ünlüsüne uyum sağlar.
Şimdi sorumuzdaki seçenekleri adım adım inceleyelim ve büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek olup olmadığını bulalım:
- A) Çocuklar bahçede oynuyorlar.
- "bahçede" kelimesinde: "bahçe" (ince ünlüler: a, e) + "-de" (ince ünlü: e). Uyumlu.
- "oynuyorlar" kelimesinde: "oyna-" fiil kökü (kalın ünlü: a) + "-yor" (kalın ünlü: o) + "-lar" (kalın ünlü: a). Burada "oyna-" kökünün son ünlüsü 'a' (kalın), "-yor" ekinin ünlüsü 'o' (kalın) ve "-lar" ekinin ünlüsü 'a' (kalın) olduğu için bu kısım büyük ünlü uyumuna göre uyumlu görünmektedir.
- B) Annem yemek pişiriyor.
- "yemek" kelimesinde: "ye-" (ince ünlü: e) + "-mek" (ince ünlü: e). Uyumlu.
- "pişiriyor" kelimesinde: "pişir-" fiil kökü (ince ünlü: i). "-yor" eki gelmeden önce bir yardımcı ünlü ('i') alır: "pişir-i-yor". Kökün son ünlüsü 'i' (ince), yardımcı ünlü 'i' (ince). Bu kısım uyumludur. Ancak, yardımcı ünlü 'i' (ince) ile "-yor" ekinin ünlüsü 'o' (kalın) arasında büyük ünlü uyumu bozulmaktadır. Yani 'i' (ince) ve 'o' (kalın) birbiriyle uyumlu değildir. Bu, "-yor" ekinin uyumu bozduğu açık bir örnektir.
- C) Öğrenciler sınavda başarılı oldular.
- "Öğrenciler" kelimesinde: "öğren-" (ince ünlüler: ö, e) + "-ci" (ince ünlü: i) + "-ler" (ince ünlü: e). Uyumlu.
- "sınavda" kelimesinde: "sınav" (kalın ünlüler: ı, a) + "-da" (kalın ünlü: a). Uyumlu.
- "başarılı" kelimesinde: "başar-" (kalın ünlüler: a, a) + "-ı" (kalın ünlü: ı) + "-lı" (kalın ünlü: ı). Uyumlu.
- "oldular" kelimesinde: "ol-" (kalın ünlü: o) + "-du" (kalın ünlü: u) + "-lar" (kalın ünlü: a). Uyumlu.
- D) Kitaplarını düzenli okuyor.
- "Kitaplarını" kelimesinde: "kitap" (kalın ünlüler: i, a) - *Not: 'i' ince, 'a' kalın olduğu için kök kelime büyük ünlü uyumuna uymaz. Ancak soru eklerin uyumunu soruyor.* "kitap" (son ünlü 'a' - kalın) + "-lar" (kalın ünlü: a) + "-ı" (kalın ünlü: ı) + "-nı" (kalın ünlü: ı). Ekler kendi içinde ve eklendiği heceyle uyumludur.
- "düzenli" kelimesinde: "düzen" (ince ünlüler: ü, e) + "-li" (ince ünlü: i). Uyumlu.
- "okuyor" kelimesinde: "oku-" fiil kökü (kalın ünlü: u) + "-yor" (kalın ünlü: o).
Burada "oku-" fiilinin son ünlüsü 'u' (kalın), "-yor" ekinin ünlüsü 'o' (kalın) olduğu için, yüzeysel olarak bakıldığında büyük ünlü uyumu varmış gibi görünür. Ancak, "-yor" eki, Türkçedeki büyük ünlü uyumuna uymayan istisnai eklerden biridir. Çünkü bu ekin ünlüsü ('o' veya 'ö') kendinden önceki hecenin ünlüsüne göre değişmez. Diğer ekler (örneğin -lar/-ler, -da/-de) kendinden önceki ünlüye göre kalın veya ince şekil alırken, "-yor" eki bu kurala uymaz. Bu nedenle, "-yor" eki içeren her kelime, büyük ünlü uyumu açısından istisna kabul edilir. "okuyor" kelimesinde de bu istisna durum geçerlidir.
Yukarıdaki açıklamalara göre, "-yor" eki büyük ünlü uyumuna uymayan istisnai bir ektir. D seçeneğindeki "okuyor" kelimesi de bu eki içermektedir ve bu nedenle büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek kullanılmıştır.
Cevap D seçeneğidir.
