5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümleciğin fiili, temel cümlenin gerçekleşmesi için bir şart bildirmektedir?
A) Bu kitabı okuduğum için çok şey öğrendim.
B) Yarın okula gitmezsen öğretmen arar.
C) Müzik dinleyerek ders çalışıyor.
D) Sinemaya gittik ama filmi beğenmedik.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, bir cümlenin içindeki yan cümleciğin, temel cümlenin gerçekleşmesi için bir koşul (şart) ifade edip etmediğini bulmamız isteniyor. Haydi, her seçeneği adım adım inceleyelim:
-
Öncelikle, yan cümlecik neydi hatırlayalım: Temel cümlenin anlamını tamamlayan, genellikle fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) veya şart kipi (-se/-sa) ile kurulan, tek başına anlamı olmayan bağımlı bir cümleciktir. Şart ise, bir olayın gerçekleşmesinin başka bir olayın gerçekleşmesine bağlı olması durumudur.
-
A) Bu kitabı okuduğum için çok şey öğrendim.
- Buradaki yan cümlecik "Bu kitabı okuduğum için" kısmıdır.
- Yan cümleciğin fiili "okuduğum" (okumak fiili) ve "-dığım için" ekiyle birlikte kullanılmıştır.
- "-dığım için" eki, bir sebep-sonuç ilişkisi kurar. Yani, "kitabı okuma sebebiyle çok şey öğrendim" anlamı vardır. Burada bir şart değil, bir neden bildirilmektedir. Bu nedenle A seçeneği doğru değildir.
-
B) Yarın okula gitmezsen öğretmen arar.
- Buradaki yan cümlecik "Yarın okula gitmezsen" kısmıdır.
- Yan cümleciğin fiili "gitmezsen" (gitmek fiili, olumsuzluk eki -mez ve şart kipi -se ile çekimlenmiş) şeklindedir.
- "-mezsen" eki, temel cümlenin (öğretmenin araması) gerçekleşmesi için bir şart bildirmektedir. Öğretmenin araması, senin okula gitmemen şartına bağlıdır. Eğer okula gitmezsen, öğretmen arar. Bu tam da aradığımız şart anlamını taşımaktadır.
-
C) Müzik dinleyerek ders çalışıyor.
- Buradaki yan cümlecik "Müzik dinleyerek" kısmıdır.
- Yan cümleciğin fiili "dinleyerek" (dinlemek fiili) ve "-erek" ekiyle birlikte kullanılmıştır.
- "-erek" eki, temel cümlenin (ders çalışma) hangi durumda veya nasıl yapıldığını bildirir. Yani, "müzik dinleme durumuyla ders çalışıyor" anlamı vardır. Bu bir durum zarf-fiilidir, şart bildirmez. Bu nedenle C seçeneği doğru değildir.
-
D) Sinemaya gittik ama filmi beğenmedik.
- Bu cümlede "ama" bağlacı iki ayrı temel cümleyi birbirine bağlamıştır: "Sinemaya gittik" ve "filmi beğenmedik".
- Burada belirgin bir yan cümlecik ve onun şart bildiren fiili bulunmamaktadır. "Ama" bağlacı bir karşıtlık veya zıtlık ilişkisi kurar. Bu nedenle D seçeneği doğru değildir.
Yukarıdaki analizler sonucunda, yan cümleciğin fiilinin temel cümlenin gerçekleşmesi için bir şart bildirdiği tek seçenek B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
