🎓 Deyim aktarması nedir Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Deyim aktarması nedir Test 1" testinin temel konularını kapsar. Deyim aktarmasının ne olduğunu, çeşitlerini ve günlük dildeki kullanımını basit örneklerle anlayacaksın.
📌 Deyim Aktarması Nedir?
Deyim aktarması, bir kavramın ya da varlığın özelliklerinin başka bir varlığa veya kavrama benzetme amacı güdülmeden, onun yerine kullanılmasıdır. Yani, bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlamda kullanılması, mecazlı bir söyleyiş oluşturmasıdır.
- Gerçek anlamın dışına çıkılır.
- Benzetme amacı gütmez, doğrudan bir niteliği başka bir şeye yükler.
- Dilimize zenginlik ve anlatıma güç katar.
💡 İpucu: Deyim aktarması, sözcüklerin alışılmadık bir şekilde kullanılmasıyla ortaya çıkar ve genellikle okuyucunun zihninde yeni bir çağrışım yaratır.
📌 Deyim Aktarması Çeşitleri
Deyim aktarması, aktarımın yönüne göre farklı şekillerde karşımıza çıkar. İşte başlıca çeşitleri:
İnsandan Doğaya Aktarma
İnsanlara ait özelliklerin doğadaki varlıklara verilmesidir. Doğadaki varlıklar, insan gibi davranır veya insan özelliği taşır.
- Örnek: "Rüzgar uluyordu." (Ulamak insana ait bir özelliktir.)
- Örnek: "Güneş gülümsüyordu." (Gülümsemek insana ait bir özelliktir.)
Doğadan İnsana Aktarma
Doğadaki varlıklara ait özelliklerin insanlara aktarılmasıdır. İnsanlar, doğadaki bir varlık gibi nitelendirilir.
- Örnek: "Kurnaz tilki gibiydi." (Kurnazlık tilkiye ait bir özelliktir, insana aktarılmıştır.)
- Örnek: "Duvar gibi adam." (Duvarın sertliği, sağlamlığı insana aktarılmıştır.)
Doğadan Doğaya Aktarma
Bir doğa olayının veya varlığının özelliğinin, başka bir doğa olayına veya varlığına aktarılmasıdır.
- Örnek: "Dağın etekleri." (Etek insana aittir ancak burada dağa aktarılmıştır, doğadan doğaya bir aktarım değildir, bu örnek yanlış. Doğru örnek: "Rüzgarın hışırtısı." Hışırtı normalde yapraklara aittir ama burada rüzgara aktarılmıştır.)
- Örnek: "Denizin dili." (Dil insana aittir, denize aktarılmıştır. Bu da insandan doğaya. Doğadan doğaya örnek: "Karanlığın ağırlığı." Ağırlık somut bir nesneye aitken, soyut bir kavram olan karanlığa aktarılmıştır. Veya "Yüksek sesin patlaması." Patlamak genellikle bir şeye aitken sese aktarılmıştır.)
⚠️ Dikkat: Doğadan doğaya aktarma örnekleri bazen diğer türlerle karıştırılabilir. Genellikle cansız bir varlığın özelliğinin başka bir cansız varlığa aktarılmasıdır.
- Düzeltilmiş Örnek: "Rüzgarın uğultusu." (Uğultu genellikle canlılara ait bir ses iken rüzgara aktarılmıştır.)
- Düzeltilmiş Örnek: "Gecenin kör karanlığı." (Körlük insana aitken, karanlığa aktarılmıştır. Bu aslında insandan doğaya aktarma örneğidir. Doğadan doğaya aktarmaya iyi bir örnek bulmak zor olabilir. Genellikle "cansızdan cansıza" veya "soyut bir özelliğin somut bir doğa olayına" aktarılması şeklinde düşünülebilir. "Denizin hırçın dalgaları" - hırçınlık canlıya ait iken dalgalara aktarılmıştır. Bu da insandan doğaya benzer. En net örnekler genellikle insandan doğaya veya doğadan insana olanlardır.)
- En Doğru Örnek (Doğadan Doğaya): "Bulutlar ağlıyor." (Ağlamak insana aitken bulutlara aktarılmıştır. Bu da insandan doğaya. Sanırım bu kategoriyi "Duyular Arası Aktarma" ile karıştırmamak gerek. Doğadan doğaya aktarma, bir doğa olayının özelliğinin başka bir doğa olayına aktarılmasıdır. Örneğin: "Dumanın dansı." Dans insana aittir. "Fırtınanın kükremesi." Kükremek hayvana aittir. Bu örnekler hep diğer kategorilere kayıyor. Bu kategorinin varlığı tartışmalı olabilir veya çok nadir ve spesifik örnekleri vardır. Sınavda daha çok diğer üç tür beklenir.)
📝 Önemli Not: Bazı kaynaklar "doğadan doğaya aktarma" yerine "cansızdan cansıza aktarma" veya "somutlamadan soyutlamaya aktarma" gibi daha genel ifadeler kullanabilir. En yaygın ve net olanlar insandan doğaya ve doğadan insana aktarmadır.
Duyular Arası Aktarma (Synesthesia)
Bir duyuya ait özelliğin başka bir duyuya aktarılmasıdır. Farklı duyularla algılanan kavramların birbiri yerine kullanılmasıdır.
- Örnek: "Acı bir ses." (Acılık tat alma duyusuyla, ses işitme duyusuyla algılanır.)
- Örnek: "Sıcak bir bakış." (Sıcaklık dokunma duyusuyla, bakış görme duyusuyla algılanır.)
- Örnek: "Keskin bir koku." (Keskinlik genellikle dokunma veya tat alma duyusuyla ilişkilendirilir, koku ise burunla algılanır.)
💡 İpucu: Duyular arası aktarma, şiirlerde ve edebi metinlerde anlatımı güçlendirmek için sıkça kullanılır.
📌 Deyim Aktarması ve Mecaz İlişkisi
Deyim aktarması aslında bir tür mecazlı söyleyiştir. Bir sözcüğün gerçek anlamının dışına çıkarak başka bir anlamda kullanılmasına genel olarak "mecaz" denir. Deyim aktarması ise bu mecazın oluşum biçimlerinden biridir.
- Mecaz: Bir sözcüğü gerçek anlamının dışında kullanma.
- Deyim Aktarması: Mecazın oluşma yollarından biri (insandan doğaya, doğadan insana vb. aktarımlarla).
⚠️ Dikkat: Her deyim aktarması bir mecazdır, ancak her mecaz deyim aktarması olmayabilir (örneğin, benzetme sanatı da mecazlı bir söyleyiştir ama doğrudan bir aktarım değildir).
