5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-mek, -mak" eki almış sözcük, fiilimsi görevinde değildir?
A) Yüzmek en sevdiğim spor dalıdır.
B) Bu kitabı okumak için sabırsızlanıyorum.
C) Sana bir çay ısmarlamak istiyorum.
D) Yarın sabah erken kalkmak zorundayım.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, "-mek, -mak" eki almış bir sözcüğün hangi cümlede fiilimsi (eylemsi) görevinde olmadığını bulmamız isteniyor. Öncelikle fiilimsi ne demek, kısaca hatırlayalım:
- Fiilimsiler (Eylemsiler): Fiillerden türeyen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan sözcüklerdir. "-mek, -mak" eki, isim-fiil (mastar) ekidir ve fiilleri isim görevinde kullanmamızı sağlar.
- Ancak, bazı durumlarda "-mek, -mak" eki almış sözcükler, fiilimsi özelliğini kaybederek bir varlığın, kavramın veya nesnenin kalıcı adı haline gelebilir. İşte bu durumlarda fiilimsi görevinde sayılmazlar. Örneğin: "yemek" (yiyecek), "çakmak" (nesne), "ekmek" (yiyecek).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yüzmek en sevdiğim spor dalıdır.
- Burada "Yüzmek" sözcüğü, "-mek" ekini almıştır. Cümlede "yüzme eylemi"nden bahsedilmektedir ve bu eylem cümlenin öznesi olarak kullanılmıştır. Fiil özelliğini koruyarak isim görevinde kullanıldığı için isim-fiil (fiilimsi) görevindedir.
- B) Bu kitabı okumak için sabırsızlanıyorum.
- "Okumak" sözcüğü, "-mak" ekini almıştır. Burada "okuma eylemi" bir amaç bildirmektedir ("ne için?" sorusuna cevap verir). Fiil özelliğini koruyarak isim görevinde kullanıldığı için isim-fiil (fiilimsi) görevindedir.
- C) Sana bir çay ısmarlamak istiyorum.
- "Ismarlamak" sözcüğü, "-mak" ekini almıştır. Bu cümlede asıl yüklem "istiyorum" fiilidir. "Ismarlamak" fiili ise "istemek" fiilinin nesnesi konumundadır, yani "ne istiyorum?" sorusuna "çay ısmarlamak" cevabını verir. Diğer seçeneklerdeki isim-fiiller daha bağımsız bir isim görevi üstlenirken, burada "ısmarlamak" fiili, "istemek" fiilinin doğrudan bir tamamlayıcısı olarak, bir eylemin içeriğini belirtmektedir. Bazı dilbilgisi yaklaşımlarına göre, bu tür "istemek" fiiliyle kurulan yapılarda "-mek, -mak" eki almış sözcük, fiilimsi olmaktan çok, ana fiilin doğrudan bir eylem tamamlayıcısı olarak değerlendirilebilir. Bu durumda, fiilimsi görevinde değildir.
- D) Yarın sabah erken kalkmak zorundayım.
- "Kalkmak" sözcüğü, "-mak" ekini almıştır. Burada "kalkma eylemi" bir zorunluluk bildirmektedir ("ne zorundayım?" sorusuna cevap verir). Fiil özelliğini koruyarak isim görevinde kullanıldığı için isim-fiil (fiilimsi) görevindedir.
A, B ve D seçeneklerinde "-mek, -mak" eki almış sözcükler açıkça isim-fiil (fiilimsi) görevindedir. C seçeneğindeki "ısmarlamak" sözcüğü ise "istemek" fiilinin doğrudan bir eylem tamamlayıcısı olarak kullanıldığı için, fiilimsi görevinde sayılmaz.
Cevap C seçeneğidir.
