Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, verilen cümlenin içerisindeki fiillerin çatı özelliklerini (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) sırasıyla bulmamız isteniyor. Cümlemiz: "Dün gece kapı çalınınca uyandım."
Hadi adım adım inceleyelim:
- İlk fiil: "çalınınca"
- Bu fiil, "çalmak" fiilinden türemiştir. "Çalmak" fiili, bir şeyi çalmak (hırsızlık yapmak), bir enstrüman çalmak veya kapıyı çalmak gibi anlamlara gelebilir.
- "Kapı çalınınca" ifadesinde, kapının kendiliğinden çalmadığını, bir başkası tarafından çalındığını anlıyoruz. Ancak kapıyı çalan kişi (gerçek özne) belli değildir veya vurgulanmamıştır.
- Fiil köküne "-ın" eki gelerek "çalınmak" şeklini almıştır. Bu ek, fiilin edilgen çatılı olduğunu gösterir. Edilgen çatılı fiillerde, işi yapan belli değildir, işten etkilenen varlık (sözde özne) cümlenin öznesi olur. Burada "kapı" sözde öznedir.
- Dolayısıyla, "çalınınca" fiili Edilgen çatılıdır.
- İkinci fiil: "uyandım"
- Bu fiil, "uyanmak" fiilidir. Cümlede "ben uyandım" anlamı vardır.
- "Uyanmak" fiilinde, işi yapan da işten etkilenen de cümlenin öznesidir (ben). Ancak bu fiil, dönüşlü fiillerde olduğu gibi "yıkamak" fiilinden "yıkanmak" gibi bir geçişli fiilden "-n" veya "-l" ekiyle türememiştir. "Uyanmak" fiili, kendi başına, işi yapanın özne olduğu bir fiildir.
- Türkçede, öznenin işi doğrudan kendisinin yaptığı, işi yapanın belli olduğu ve fiilin edilgenlik veya dönüşlülük eki almadığı (veya aldığı ekin fiilin kök anlamının bir parçası olduğu) fiiller Etken çatılıdır. "Uyanmak" fiili de bu kategoriye girer; özne (ben) uyanma eylemini bizzat kendisi gerçekleştirmiştir.
- Dolayısıyla, "uyandım" fiili Etken çatılıdır.
- Bu durumda, fiillerin çatı özellikleri sırasıyla "Edilgen - Etken" şeklindedir.
Cevap A seçeneğidir.
