"Öğrenciler sınav sonuçlarını merakla beklişti." cümlesindeki işteşlik türü nedir?
A) Karşılıklı işteşlik
B) Birlikte işteşlik
C) Dönüşlülük
D) Nesnesine göre işteşlik
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiillerin çatı özelliklerinden biri olan "işteşlik" konusunu inceleyeceğiz. İşteş fiiller, bir eylemin birden fazla kişi tarafından yapıldığını gösteren fiillerdir. İşteşlik eki genellikle "-iş, -ış, -uş, -üş" şeklindedir.
İşteş fiiller iki ana başlık altında incelenir:
- Karşılıklı İşteşlik: Eylemin birden fazla özne tarafından birbirine karşı yapıldığı durumlardır. Yani eylem karşılıklı olarak gerçekleşir.
- Örnek: "İki arkadaş tartıştı." (Tartışma eylemi karşılıklı yapılır.)
- Örnek: "Kuşlar uçuştu." (Bu örnek aslında yanıltıcı olabilir. Kuşlar birbirine karşı uçmaz, birlikte uçar. Bu yüzden bu örnek "birlikte işteşlik" için daha uygundur. Karşılıklı işteşlik için daha iyi bir örnek: "Komşular selamlaştı.")
- Birlikte İşteşlik: Eylemin birden fazla özne tarafından aynı anda, topluca yapıldığı durumlardır. Eylem karşılıklı değil, hep beraber gerçekleştirilir.
- Örnek: "Çocuklar bahçede koşuştu." (Koşma eylemi hep birlikte, aynı anda yapılır.)
- Örnek: "Kuşlar gökyüzünde uçuştu." (Uçma eylemi hep birlikte, aynı anda yapılır.)
Şimdi sorumuzdaki cümleyi inceleyelim:
- "Öğrenciler sınav sonuçlarını merakla beklişti."
- Cümledeki fiil "beklişti" fiilidir. Fiilin kökü "beklemek"tir ve "-iş" eki alarak işteş hale gelmiştir.
- Öğrenciler, sınav sonuçlarını beklerken bu eylemi birbirlerine karşı mı yapıyorlar, yoksa hep birlikte, aynı anda mı yapıyorlar?
- Öğrenciler, sınav sonuçlarını birbirleriyle karşılıklı olarak beklemezler. Her öğrenci kendi içinde veya diğerleriyle aynı anda, topluca bu beklenti içinde olur. Yani bekleme eylemi, tüm öğrenciler tarafından aynı anda, hep birlikte gerçekleştirilir.
- Bu durum, eylemin karşılıklı değil, topluca yapıldığını gösterir.
Diğer seçenekleri de kısaca değerlendirelim:
- C) Dönüşlülük: Eylemi yapan öznenin, eylemden yine kendisinin etkilendiği durumlardır. (Örnek: "Çocuk yıkandı.") Bu durum, cümlemizdeki fiil için geçerli değildir.
- D) Nesnesine göre işteşlik: Bu ifade, fiil çatılarında işteşlik türü olarak kullanılmaz. İşteşlik, fiilin özneyle olan ilişkisine göre bir çatı türüdür ve kendi içinde karşılıklı veya birlikte işteşlik olarak ayrılır. "Nesnesine göre" fiiller geçişli veya geçişsiz olarak incelenir.
Bu açıklamalar ışığında, "Öğrenciler sınav sonuçlarını merakla beklişti." cümlesindeki "beklişti" fiili, eylemin birden fazla özne tarafından aynı anda, topluca yapıldığını ifade ettiği için "birlikte işteşlik" türüne girer.
Cevap B seçeneğidir.
