Hangi cümlede işteş fiil, karşılıklı yapılan bir eylemi ifade etmektedir?
A) Çiçekler bahçede açıştı.
B) Öğrenciler koridorda koşuşturdu.
C) Arkadaşlar buluşup hasret giderdi.
D) Yapraklar sonbaharda sararıştı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, işteş fiillerin hangi türünün (karşılıklı mı, birliktelik mi) kullanıldığını anlamamız isteniyor. İşteş fiiller, bir eylemin birden fazla özne tarafından yapıldığını gösteren fiillerdir. İşteş fiillerin iki temel anlamı vardır:
- Karşılıklı İşteşlik: Eylemin özneler tarafından birbirine karşı, karşılıklı olarak yapılmasıdır. (Örnek: selamlaşmak, dövüşmek, görüşmek)
- Birliktelik İşteşliği: Eylemin özneler tarafından hep birlikte, aynı anda yapılmasıdır. (Örnek: uçuşmak, gülüşmek, kaçışmak)
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve hangi cümlenin karşılıklı yapılan bir eylemi ifade ettiğini bulalım:
- A) Çiçekler bahçede açıştı.
- Buradaki fiil "açıştı" (açmak + -ış-).
- "Açışmak" fiili, çiçeklerin hep birlikte açma eylemini yaptığını ifade eder. Yani, bir çiçek diğerine karşı açmaz, hepsi aynı anda veya birbirine yakın zamanlarda açar. Bu, birliktelik işteşliğidir.
- B) Öğrenciler koridorda koşuşturdu.
- Buradaki fiil "koşuşturdu" (koşmak + -uş- + -tur-). "Koşuşmak" fiili, öğrencilerin hep birlikte, telaşlı bir şekilde koşma eylemini yaptığını ifade eder. Bir öğrenci diğerine karşı koşmaz, hepsi aynı anda koşar. Bu da birliktelik işteşliğidir.
- C) Arkadaşlar buluşup hasret giderdi.
- Buradaki işteş fiil "buluşup" (bulmak + -uş-).
- "Buluşmak" fiili, arkadaşların birbirini bulduğunu, birbirleriyle bir araya geldiğini ifade eder. Bir arkadaş diğerini bulur, diğeri de onu bulur; yani eylem karşılıklı olarak gerçekleşir. Bu, karşılıklı işteşliktir.
- D) Yapraklar sonbaharda sararıştı.
- Buradaki fiil "sararıştı" (sararmak + -ış-).
- "Sararışmak" fiili, yaprakların hep birlikte sararma eylemini yaptığını ifade eder. Bir yaprak diğerine karşı sararmaz, hepsi aynı anda veya birbirine yakın zamanlarda sararır. Bu da birliktelik işteşliğidir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "buluşmak" fiilinin kullanıldığı C seçeneğindeki eylemin karşılıklı yapıldığı açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
