🎓 Klasik ve edimsel koşullanma arasındaki fark Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, klasik (tepkisel) ve edimsel (operant) koşullanma kavramlarını, temel özelliklerini ve aralarındaki önemli farkları anlamanıza yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır. Testteki soruları çözerken bu bilgilere başvurabilirsin.
📌 Klasik (Tepkisel) Koşullanma
Klasik koşullanma, bir organizmanın başlangıçta tepki vermediği bir uyarıcıya (nötr uyarıcı) koşulsuz bir uyarıcı ile eşleştirildikten sonra tepki vermeyi öğrenmesidir. Bu tür öğrenmede, tepkiler genellikle istemsiz ve reflekstir.
- Koşulsuz Uyarıcı (KU): Doğal olarak bir tepkiyi tetikleyen uyarıcıdır. (Örn: Yemek kokusu)
- Koşulsuz Tepki (KT): Koşulsuz uyarıcıya karşı verilen doğal ve istemsiz tepkidir. (Örn: Yemek kokusuna salya akıtma)
- Nötr Uyarıcı (NU): Başlangıçta hiçbir tepkiyi tetiklemeyen uyarıcıdır. (Örn: Zil sesi)
- Koşullu Uyarıcı (KUy): Nötr uyarıcının koşulsuz uyarıcı ile eşleştirilmesi sonucunda tepkiyi tetiklemeyi öğrenen uyarıcıdır. (Örn: Zil sesi)
- Koşullu Tepki (KTep): Koşullu uyarıcıya karşı verilen öğrenilmiş tepkidir. (Örn: Zil sesine salya akıtma)
💡 İpucu: Klasik koşullanma genellikle "uyarıcı-tepki" (U-T) öğrenmesi olarak düşünülür ve Pavlov'un köpek deneyi bunun en bilinen örneğidir.
⚠️ Dikkat: Klasik koşullanmada organizma pasiftir, tepkileri dışarıdan gelen uyarıcılar tarafından tetiklenir.
📌 Edimsel (Operant) Koşullanma
Edimsel koşullanma, bir davranışın sonuçları (pekiştirme veya ceza) nedeniyle gelecekteki tekrar etme olasılığının artması veya azalmasıdır. Bu tür öğrenmede, organizma çevresi üzerinde aktif bir rol oynar ve tepkileri genellikle isteklidir.
- Pekiştirme: Bir davranışın gelecekte tekrar etme olasılığını artıran her türlü sonuçtur.
- Olumlu Pekiştirme: Davranışın ardından hoş bir uyarıcının eklenmesi. (Örn: Ödev yapınca öğretmenden aferin almak)
- Olumsuz Pekiştirme: Davranışın ardından hoş olmayan bir uyarıcının ortadan kaldırılması. (Örn: Emniyet kemeri takınca arabadaki sesin kesilmesi)
- Ceza: Bir davranışın gelecekte tekrar etme olasılığını azaltan her türlü sonuçtur.
- Olumlu Ceza: Davranışın ardından hoş olmayan bir uyarıcının eklenmesi. (Örn: Kural ihlali yapınca trafik cezası almak)
- Olumsuz Ceza: Davranışın ardından hoş bir uyarıcının ortadan kaldırılması. (Örn: Kardeşiyle kavga edince oyuncağına el konulması)
- Sönme: Pekiştirilmeyen bir davranışın zamanla ortadan kalkmasıdır.
💡 İpucu: Edimsel koşullanma genellikle "tepki-sonuç" (T-S) öğrenmesi olarak düşünülür ve Skinner'ın fare deneyleri bunun temelini oluşturur.
⚠️ Dikkat: Edimsel koşullanmada organizma aktiftir, davranışları kendi seçimleri ve bu seçimlerin sonuçları tarafından şekillenir.
📌 Klasik ve Edimsel Koşullanma Arasındaki Temel Farklar
İki koşullanma türü de öğrenme süreçlerini açıklasa da, aralarında önemli yapısal ve işlevsel farklılıklar bulunur.
- Tepkinin Niteliği:
- Klasik: İstemsiz, otomatik, refleksif (Örn: Göz kırpma, salya akıtma).
- Edimsel: İstekli, amaca yönelik, bilinçli (Örn: Bisiklete binme, ders çalışma).
- Uyarıcının Rolü:
- Klasik: Koşullu uyarıcı (zil) tepkiden (salya) ÖNCE gelir.
- Edimsel: Pekiştirme veya ceza gibi sonuçlar tepkiden (davranış) SONRA gelir.
- Organizmanın Rolü:
- Klasik: Pasif alıcıdır, uyarıcılara tepki verir.
- Edimsel: Aktif katılımcıdır, çevresini etkilemek için davranışlarda bulunur.
- Öğrenilen Davranışın Türü:
- Klasik: Mevcut refleksif tepkilerin yeni uyarıcılara bağlanması.
- Edimsel: Yeni davranışların kazanılması veya mevcut davranışların sıklığının değiştirilmesi.
📝 Özetle: Klasik koşullanma, "Neye tepki veriyorum?" sorusuyla ilgilenirken; edimsel koşullanma, "Davranışımın sonuçları ne olacak?" sorusuyla ilgilenir.
