🎓 Bilişsel-Davranışçı kuramlar Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, "Bilişsel-Davranışçı kuramlar Test 2" kapsamında karşılaşabileceğin temel kavramları, kuramcıları ve terapi tekniklerini sade bir dille özetlemektedir. Testte başarılı olmak için hem davranışçı hem de bilişsel yaklaşımların ana fikirlerini ve farklılıklarını iyi anlaman önemlidir.
📌 Davranışçı Kuramların Temelleri
Davranışçı kuramlar, öğrenmenin gözlemlenebilir davranışlar üzerinden gerçekleştiğini savunur. İnsan davranışları çevresel uyaranlar ve sonuçlar tarafından şekillenir.
- Klasik Koşullanma (Pavlov): Bir nötr uyarıcının, doğal olarak bir tepkiyi tetikleyen başka bir uyarıcıyla eşleştirilmesiyle öğrenmenin gerçekleşmesidir.
- Koşulsuz Uyarıcı (KU): Doğal tepkiyi tetikler (örn: et).
- Koşulsuz Tepki (KT): Doğal tepki (örn: salya).
- Koşullu Uyarıcı (KO): Öğrenmeyle tepkiyi tetikler (örn: zil sesi).
- Koşullu Tepki (KT): Öğrenilmiş tepki (örn: zil sesine salya).
- Edimsel Koşullanma (Skinner): Davranışların, sonuçları (pekiştirme veya ceza) tarafından şekillendirildiği öğrenme türüdür.
- Pekiştirme: Davranışın tekrarlanma olasılığını artıran süreçtir (Olumlu pekiştirme: ödül verme; Olumsuz pekiştirme: kötü bir şeyi ortadan kaldırma).
- Ceza: Davranışın tekrarlanma olasılığını azaltan süreçtir (Tip I: kötü bir şey ekleme; Tip II: iyi bir şeyi ortadan kaldırma).
- Sönme: Pekiştirilmeyen davranışın zamanla ortadan kalkması.
- Pekiştirme Tarifeleri: Davranışın ne zaman pekiştirileceğini belirleyen kurallar (örn: sabit oranlı, değişken aralıklı).
- Sosyal Öğrenme Kuramı (Bandura): İnsanların sadece doğrudan deneyimleriyle değil, başkalarını gözlemleyerek de öğrendiğini savunur.
- Model Alma: Başkalarının davranışlarını gözlemleyerek öğrenme.
- Dolaylı Pekiştirme/Ceza: Modelin pekiştirildiğini veya cezalandırıldığını görerek kendi davranışını düzenleme.
- Öz-Yeterlik: Bir görevi başarıyla tamamlama yeteneğine olan inanç.
💡 İpucu: Klasik koşullanma daha çok istemsiz tepkilerle (duygular, refleksler), edimsel koşullanma ise istemli davranışlarla ilgilidir.
📌 Bilişsel Kuramların Temelleri
Bilişsel kuramlar, düşüncelerin (bilişlerin) duygularımız ve davranışlarımız üzerindeki etkisine odaklanır. Olayların kendisi değil, olaylara yüklediğimiz anlamlar önemlidir.
- Bilişsel Terapi (Beck): Depresyon ve anksiyete gibi psikolojik sorunların, olumsuz ve çarpık düşünce kalıplarından kaynaklandığını savunur.
- Otomatik Düşünceler: Ani, istemsiz ve genellikle farkında olmadan zihnimizden geçen düşünceler.
- Bilişsel Çarpıtmalar: Gerçekliği yanlış yorumlama biçimleri (örn: felaketleştirme, aşırı genelleme, ya hep ya hiç düşüncesi, kişiselleştirme).
- Ara İnançlar: Tutumlar, kurallar ve varsayımlar (örn: "Eğer başarılı olmazsam, değersizim").
- Temel İnançlar (Şemalar): Kendimiz, başkaları ve dünya hakkındaki en derin ve değişime en dirençli inançlar (örn: "Ben yetersizim").
- Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi (ADDT/REBT - Ellis): İnsanların sorunlarının, olaylara verdikleri akılcı olmayan inançlardan kaynaklandığını öne sürer.
- ABC Modeli:
- A (Activating Event): Etkinleştirici olay.
- B (Beliefs): Olay hakkındaki inançlar (akılcı veya akılcı olmayan).
- C (Consequences): Duygusal ve davranışsal sonuçlar.
- Akılcı Olmayan İnançlar: Mutlakiyetçi, talepkâr ve hoşgörüsüz düşünceler (örn: "Herkes beni sevmek ZORUNDA").
- Koşulsuz Kabul: Kendini, başkalarını ve yaşamı koşulsuz olarak kabul etme felsefesi.
⚠️ Dikkat: Beck'in terapisi daha çok düşünce içeriğini değiştirmeye odaklanırken, Ellis'in terapisi düşünce tarzını (akılcı olup olmadığını) sorgulamaya daha fazla vurgu yapar.
📌 Bilişsel-Davranışçı Terapilerde Kullanılan Temel Teknikler
Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT), hem düşünceleri hem de davranışları hedef alan çeşitli teknikleri içerir.
- Bilişsel Yeniden Yapılandırma: Olumsuz ve çarpık düşünceleri tanıma, sorgulama ve daha gerçekçi, işlevsel düşüncelerle değiştirme süreci.
- Davranışçı Aktivasyon: Depresyon gibi durumlarda motivasyon eksikliği yaşayan bireylerin, keyif aldıkları veya başarı hissi veren aktivitelere katılmalarını teşvik etme.
- Maruz Bırakma (Exposure): Fobi veya anksiyete bozukluklarında, korkulan uyarıcıya veya duruma kademeli olarak veya doğrudan maruz kalmayı içeren teknik.
- Sistematik Duyarsızlaştırma: Gevşeme eğitimi ile birlikte, korkulan duruma hiyerarşik bir şekilde (en az korkutucudan en çok korkutucuya doğru) maruz kalma.
- Tepki Önleme: Obsesif kompulsif bozuklukta, takıntılı düşünceyi tetikleyen duruma maruz kalırken, zorlayıcı (kompulsif) davranışı yapmaktan kaçınma.
- Gevşeme Teknikleri: Anksiyete ve stresle başa çıkmak için kullanılan nefes egzersizleri, progresif kas gevşemesi gibi yöntemler.
- Ev Ödevleri: Terapide öğrenilen becerileri günlük hayatta uygulama ve pekiştirme amacıyla verilen görevler.
📝 Örnek: Sosyal anksiyetesi olan bir kişi, "İnsanlar beni yargılayacak" (otomatik düşünce) diye düşünüp sosyal ortamlardan kaçınıyorsa, BDT'de bu düşünce sorgulanır (bilişsel yeniden yapılandırma) ve sosyal ortamlara küçük adımlarla girmesi teşvik edilir (davranışçı aktivasyon/maruz bırakma).
