Bitişik yazılan birleşik kelimeler Test 1

🎓 Bitişik yazılan birleşik kelimeler Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, "Bitişik yazılan birleşik kelimeler Test 1" sınavında karşılaşabileceğin tüm temel kuralları ve önemli noktaları sade bir dille özetler. Birleşik kelimelerin neden ve nasıl bitişik yazıldığını kolayca anlayacaksın.

📌 Birleşik Kelime Nedir ve Neden Bitişik Yazılır?

Birleşik kelimeler, iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimelerdir. Bazen ayrı, bazen de bitişik yazılırlar. Bu test, bitişik yazılan birleşik kelimelerin kurallarına odaklanıyor.

• Yeni bir anlam kazanan ve kalıplaşan kelimeler genellikle bitişik yazılır.
• Yazım kuralları, dilin doğru ve anlaşılır kullanılmasını sağlar.

💡 İpucu: Birleşik kelimenin anlamı, onu oluşturan kelimelerin tek tek anlamlarından farklılaştıysa, genellikle bitişik yazılır.

📌 Anlam Kayması Yoluyla Oluşan Birleşik Kelimeler

Bu tür birleşik kelimelerde, kelimelerden en az biri veya her ikisi birden kendi gerçek anlamını kaybederek yeni bir kavramı ifade eder.

• Her İki Kelime de Anlamını Yitirdiğinde: Kelimelerin hiçbiri kendi gerçek anlamını taşımaz.
  • Örnekler:

    kuşburnu (bir bitki ve meyvesi, ne kuş ne de burun), aslanağzı (bir çiçek, ne aslan ne de ağız).
• İkinci Kelime Anlamını Yitirdiğinde: İlk kelime kendi anlamını korurken, ikinci kelime gerçek anlamından uzaklaşır.
  • Örnekler:

    demiryolu (demir hala demir ama yol, bildiğimiz patika anlamında değil), denizaltı (deniz hala deniz ama altı, suyun altındaki bir araç veya bölgeyi ifade eder).

• Birinci Kelime Anlamını Yitirdiğinde: İlk kelime gerçek anlamından uzaklaşır, ikinci kelime ise korur.
  • Örnek:

    bilgisayar (bilgi hala bilgi ama sayar, saymak fiilinden farklı bir anlamda kullanılır).

⚠️ Dikkat: Anlam kayması, bitişik yazımın en önemli nedenlerinden biridir. Kelimeleri tek tek düşündüğünde anlamlı bir bütün oluşturmuyorsa, büyük ihtimalle bitişik yazılır.

📌 Ses Olayı Yoluyla Oluşan Birleşik Kelimeler

Birleşik kelime oluşurken kelimelerden birinde ses düşmesi veya ses türemesi gibi bir ses olayı meydana gelirse, bu kelimeler bitişik yazılır.

• Ses Düşmesi: Kelimeler birleşirken bir sesin kaybolması.
  • Örnekler:

    kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl), cumartesi (cuma ertesi).

• Ses Türemesi: Kelimeler birleşirken araya bir sesin girmesi veya bir kelimenin sonundaki ünsüzün ikizleşmesi.
  • Örnekler:

    hissetmek (his + etmek), zannetmek (zan + etmek).

📝 Örnek: "Ne için" derken "niçin" olması ses düşmesine, "affetmek" derken "aff" olması ses türemesine örnektir.

📌 Fiilimsilerle Kurulan Birleşik Kelimeler

İkinci kelimesi genellikle fiilimsi (sıfat-fiil veya zarf-fiil) eki almış ve kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

• Örnekler:

  can kurtaran (araç veya kişi), mirasyedi, uyurgezer, külbastı, imambayıldı (yemek adı), varyemez, çöpçatan.

💡 İpucu: Bu kelimeler genellikle bir varlığın, bir durumun veya bir yemeğin adı olmuştur.

📌 Emir Kipiyle Kurulan Birleşik Kelimeler

İki kelimesi de veya bir kelimesi emir kipiyle çekimlenmiş fiillerden oluşan ve kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

• Örnekler:

  çekyat, kapkaç, gelgit, sıkboğaz, biçerdöver, oku-yaz (okuryazar).

📌 Renk Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler

Renk adlarından biriyle kurulan ve bir rengin tonunu değil, yeni bir kavramı veya nesneyi karşılayan kelimeler bitişik yazılır.

• Örnekler:

  narçiçeği (bir renk tonu değil, bir renk adı olarak kalıplaşmış), vişneçürüğü, camgöbeği.

⚠️ Dikkat: "Açık mavi", "koyu yeşil" gibi renk tonları ayrı yazılırken, "narçiçeği" gibi kalıplaşmış renk adları bitişik yazılır.

📌 Hastalık, Bitki, Hayvan, Araç Adları

Hastalık, bitki, hayvan veya araç adlarından oluşan ve kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

• Hastalık Adları:

  itdirseği, delibaş, karabacak.

• Bitki Adları:

  karabiber, kuşburnu, çobançantası, aksöğüt.

• Hayvan Adları:

  denizyılanı, alıcıkuş, karasinek, denizatı.

• Araç Adları:

  uçaksavar, dalgakıran, gökdelen.

📌 Somut Yer Adları

Yer bildiren kelimelerin birleşmesiyle oluşan ve kalıplaşmış semt, mahalle, ilçe, il vb. adlar bitişik yazılır.

• Örnekler:

  Çanakkale, Pınarbaşı, Acıpayam, Kabataş, Gültepe.

💡 İpucu: Bu yer adları genellikle özel isimlerdir ve büyük harfle başlarlar.

📌 Soyut Kavramlar

Soyut bir kavramı ifade eden ve kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

• Örnekler:

  içgüdü, önsezi, başsağlığı, önyargı.

📌 Diğer Önemli Durumlar

Bazı ekler veya kelimelerle kurulan birleşik kelimeler de kural olarak bitişik yazılır.

• "Ev", "hane", "name", "zade" ile Bitenler:
  • Örnekler:

    aşevi, dershane, seyahatname, amcazade.

• "Baş" Kelimesiyle Kurulanlar: "Baş" kelimesiyle oluşturulan unvan ve rütbe bildiren kelimeler bitişik yazılır.
  • Örnekler:

    başbakan, başöğretmen, başhekim, başrol.

• Ara Yönler: Coğrafi ara yönler bitişik yazılır.
  • Örnekler:

    güneydoğu, kuzeybatı, güneybatı, kuzeydoğu.

• "Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine" gibi unvanlarla kurulanlar:
  • Örnekler:

    ağababa, hanımefendi, paşababa.

📝 Unutma: Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kılavuzu, bu kuralların en güvenilir kaynağıdır. Şüpheye düştüğünde her zaman TDK'ye bakabilirsin.