Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, işteş çatılı bir fiilin ne anlama geldiğini ve işteş çatının iki farklı anlamı olan "karşılıklılık" ve "birliktelik" arasındaki farkı anlamamız gerekiyor. Haydi adım adım inceleyelim:
- İşteş Çatı Nedir?
- Fiillere "-iş, -ış, -uş, -üş" (veya bazı durumlarda "-laş, -leş") ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir.
- Bu fiiller, eylemin birden fazla özne tarafından yapıldığını gösterir.
- İşteş çatının iki temel anlamı vardır:
- Karşılıklılık (Mütekabiliyet): Eylemin özneler arasında karşılıklı olarak yapılmasıdır. Yani, bir tarafın diğerine yaptığı eylemi, diğer taraf da ona yapar. (Örnek: selamlaşmak, dövüşmek)
- Birliktelik (Müştereklik): Eylemin birden fazla özne tarafından birlikte, aynı anda yapılmasıdır. Ancak eylem karşılıklı değildir, sadece beraber yapılır. (Örnek: uçuşmak, kaçışmak)
- Şimdi seçeneklerdeki fiilleri inceleyelim ve hangisinin işteş çatılı olmasına rağmen karşılıklılık anlamı taşımadığını bulalım:
- A) Anlaşmak:
- "Anla-" fiiline "-ş" eki gelerek oluşmuştur. İşteş çatılıdır.
- "Anlaşmak", iki veya daha fazla kişinin birbirini anlaması, uzlaşması demektir. Yani A, B ile anlaşır; B de A ile anlaşır. Bu, karşılıklılık anlamı taşır.
- B) Gülüşmek:
- "Gül-" fiiline "-üş" eki gelerek oluşmuştur. İşteş çatılıdır.
- "Gülüşmek", hem birlikte gülmek (birliktelik) hem de birbirine gülmek (karşılıklılık) anlamlarına gelebilir. Örneğin, "Çocuklar birbirine gülüştü." cümlesinde karşılıklılık anlamı vardır. Dolayısıyla karşılıklılık anlamı taşıyabilir.
- C) Kaçışmak:
- "Kaç-" fiiline "-ış" eki gelerek oluşmuştur. İşteş çatılıdır.
- "Kaçışmak", birden fazla kişinin aynı anda, farklı yönlere doğru kaçması demektir. Burada eylem özneler arasında karşılıklı olarak yapılmaz. Kimse kimseye "kaçma" eylemini yapmaz, herkes kendi başına ama birlikte kaçar. Bu fiil, birliktelik anlamı taşır, karşılıklılık anlamı taşımaz.
- D) Barışmak:
- "Barı-" fiiline "-ş" eki gelerek oluşmuştur. İşteş çatılıdır.
- "Barışmak", iki veya daha fazla kişinin arasındaki anlaşmazlığı bitirip yeniden iyi ilişkilere başlaması demektir. Yani A, B ile barışır; B de A ile barışır. Bu, karşılıklılık anlamı taşır.
- Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "kaçışmak" fiili işteş çatılı olmasına rağmen karşılıklılık değil, birliktelik anlamı taşımaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
