Aşağıdaki deyimlerden hangisinin kalıbı diğerlerinden farklıdır?
A) Ağzı kulaklarına varmak
B) Gözü yükseklerde olmak
C) Eli ayağı dolaşmak
D) Burnu havada olmak
Sevgili öğrenciler, bu soruda deyimlerin yapısal özelliklerini, yani "kalıplarını" inceleyeceğiz. Deyimler genellikle belirli bir dil bilgisel kalıba göre oluşur ve bu kalıplar, deyimin anlamı kadar önemlidir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Ağzı kulaklarına varmak: Bu deyimde "ağzı" (onun ağzı) özne konumundadır ve "kulaklarına" (onun kulaklarına) yönelme hal eki almış bir yer bildiren ifadedir. "Varmak" ise fiildir. Yapısal olarak "Özne (iyelik eki almış isim) + Yer/Yön (iyelik eki + yönelme hal eki almış isim) + Fiil" şeklindedir.
- B) Gözü yükseklerde olmak: Burada "gözü" (onun gözü) özne konumundadır. "Yükseklerde" (yüksek yerlerde) bulunma hal eki almış bir yer bildiren ifadedir. "Olmak" ise fiildir. Yapısal olarak "Özne (iyelik eki almış isim) + Yer (bulunma hal eki almış sıfat/isim) + Fiil" şeklindedir.
- C) Eli ayağı dolaşmak: Bu deyimde "eli" (onun eli) ve "ayağı" (onun ayağı) olmak üzere iki farklı iyelik eki almış isim bir aradadır ve birlikte "dolaşmak" fiilinin öznesi gibi hareket ederler. Yani, "onun eli ve ayağı birbirine karışmak" anlamı taşır. Yapısal olarak "İyelik eki almış isim (1) + İyelik eki almış isim (2) + Fiil" şeklindedir.
- D) Burnu havada olmak: Bu deyimde "burnu" (onun burnu) özne konumundadır. "Havada" (havanın içinde) bulunma hal eki almış bir yer bildiren ifadedir. "Olmak" ise fiildir. Yapısal olarak "Özne (iyelik eki almış isim) + Yer (bulunma hal eki almış isim) + Fiil" şeklindedir.
Şimdi kalıpları karşılaştıralım:
- A, B ve D seçeneklerindeki deyimlerde, tek bir vücut organı (ağız, göz, burun) iyelik eki alarak özne görevindedir ve bu organın belirli bir yerde veya durumda "olması" ya da bir yere "varması" anlatılır. Yani, "X'i Y'de/a olmak/varmak" genel kalıbına uyarlar.
- C seçeneğindeki "Eli ayağı dolaşmak" deyiminde ise, iki farklı vücut organı (el ve ayak) iyelik eki alarak birlikte bir eylemi (dolaşmak) gerçekleştirir veya bu eylemden etkilenir. Bu yapı, diğerlerinden farklıdır. Burada "X'i Y'i Z fiili" şeklinde bir kalıp vardır.
Bu nedenle, C seçeneğindeki deyimin kalıbı diğerlerinden farklıdır.
Cevap C seçeneğidir.
