🎓 İlk Türk İslam devletleri Kültür ve Medeniyet Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, İlk Türk İslam Devletleri'nin (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti, Harzemşahlar, Eyyubiler, Memlükler) kültür, sanat, bilim, edebiyat ve devlet yönetimi gibi temel alanlardaki özelliklerini kapsamaktadır. Testinizi çözerken bu özet size yardımcı olacaktır.
📌 Devlet Yönetimi ve Teşkilat
İlk Türk İslam devletlerinde devlet yönetimi, İslamiyet öncesi Türk gelenekleri ve İslam hukukunun etkisiyle şekillenmiştir.
- Hükümdarlar, İslam dünyasında saygınlıklarını artırmak için halifelerden unvan almışlardır.
- Divan teşkilatı, devlet işlerinin yürütüldüğü önemli bir kurumdur. Divan-ı Ala, Divan-ı İstifa (mali işler), Divan-ı Arız (askeri işler) gibi farklı divanlar bulunur.
- Merkezi otorite güçlü tutulmaya çalışılmıştır.
⚠️ Dikkat: Selçuklularda hükümdar çocukları olan Meliklerin devlet yönetiminde tecrübe kazanması için Atabeyler görevlendirilmiştir.
📌 Toplumsal Yapı
Toplum, yönetenler (askerler, devlet memurları) ve yönetilenler (köylüler, zanaatkarlar, tüccarlar) olarak iki ana sınıfa ayrılmıştır.
- Türkmenler, genellikle kırsal bölgelerde yerleşmiş ve hayvancılıkla uğraşmışlardır.
- Şehirlerde ise farklı etnik ve dini gruplardan insanlar bir arada yaşamıştır.
- Ahilik teşkilatı, esnaf ve zanaatkarların sosyal ve ekonomik haklarını koruyan önemli bir kuruluştur.
💡 İpucu: Vakıflar, sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın önemli bir aracıdır. Cami, medrese, hastane gibi kurumların yapımı ve işletilmesi vakıflar aracılığıyla sağlanmıştır.
📌 Ekonomi
Ekonomi, tarım, hayvancılık, ticaret ve el sanatlarına dayanmaktaydı.
- İpek Yolu ve Baharat Yolu gibi önemli ticaret yolları üzerinde bulunmaları, ticareti geliştirmiştir.
- Kervansaraylar, ticaretin güvenli bir şekilde yapılmasını sağlamak amacıyla inşa edilmiştir.
- Para birimi olarak altın ve gümüş sikkeler kullanılmıştır.
📝 Not: İkta sistemi, devlet görevlilerine hizmetleri karşılığında toprak verilmesi esasına dayanır. Bu sistem, hem devletin mali yükünü hafifletmiş hem de ordunun güçlenmesine katkı sağlamıştır.
📌 Kültür ve Sanat
Kültür ve sanat alanında İslamiyet'in etkisiyle birlikte Türk gelenekleri de devam etmiştir.
- Mimari, en önemli sanat dallarından biridir. Cami, medrese, türbe, saray gibi yapılar inşa edilmiştir.
- Hat sanatı (güzel yazı yazma sanatı), tezhip (kitap süsleme sanatı), minyatür (küçük boyutlu resim sanatı) gibi sanatlar gelişmiştir.
- Edebiyat alanında önemli eserler verilmiştir. Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i, Kaşgarlı Mahmut'un Divan-ı Lügat'it Türk'ü bu dönemin önemli eserlerindendir.
⚠️ Dikkat: Gazneli Mahmut'un sarayı, dönemin önemli bilim ve kültür merkezlerinden biriydi. Biruni gibi önemli bilim insanları Gazneli Mahmut'un himayesinde çalışmıştır.
📌 Bilim
Bilim alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Özellikle matematik, astronomi, tıp ve felsefe alanlarında önemli çalışmalar yapılmıştır.
- Ömer Hayyam, matematik ve astronomi alanında önemli çalışmalar yapmıştır. Celali takvimini hazırlamıştır.
- İbn-i Sina (Avicenna), tıp alanında önemli bir bilim insanıdır. El-Kanun fi't-Tıb adlı eseri, uzun yıllar boyunca Avrupa'da tıp alanında temel kaynak olarak kullanılmıştır.
- Farabi (Al-Farabi), felsefe alanında önemli bir düşünürdür. Aristo'nun eserlerini yorumlamış ve İslam felsefesinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
💡 İpucu: Nizamiye Medreseleri, dönemin en önemli eğitim kurumlarından biridir. Devlet memuru yetiştirmek ve Sünni İslam'ı yaymak amacıyla kurulmuştur.
